Ewangelia Mateusza 5:38 – znaczenie i zastosowanie

W tych wersetach Chrystus objaśnia prawo odwetu i w praktyce znosi je jako zasadę obowiązującą Jego naśladowców. Najpierw warto zrozumieć, na co pozwalało Prawo Starego Testamentu, gdy ktoś doznał krzywdy. Jezus mówi tu: „Słyszeliście, że powiedziano”, a nie używa mocniejszego sformułowania, którym wcześniej wprowadzał przykazania Dekalogu. Chodzi o przepis prawny, zgodnie z którym można było domagać się sprawiedliwej odpłaty za wyrządzoną krzywdę: „oko za oko, ząb za ząb”.

Znajdujemy go w Księdze Wyjścia 21:24, Księdze Kapłańskiej 24:20 i Księdze Powtórzonego Prawa 19:21. W tych miejscach wymierzanie sprawiedliwości powierzono urzędnikowi, sędziemu działającemu w imieniu społeczności. Sędzia, karząc zło, wykonuje dzieło Boga, ponieważ jest Jego sługą i wymierza karę w Jego imieniu (List do Rzymian 13:4). Przepis ten miał pomagać sędziom Izraela w ustalaniu kar za doznane krzywdy: z jednej strony ostrzegał złoczyńców, a z drugiej powstrzymywał skrzywdzonych przed żądaniem nadmiernej odpłaty. Chodziło o zachowanie proporcji, a nie o przesadę: nie o życie za oko ani o kończynę za ząb. Księga Liczb 35:31 sugeruje, że w takich przypadkach czasem można było przyjąć pieniądze, ponieważ Prawo zakazywało wykupu jedynie w przypadku życia mordercy.

Niektórzy żydowscy nauczyciele, którym brakowało miłosierdzia, interpretowali ten przepis tak, jakby prywatne osoby miały same się mścić, bez miejsca na przebaczenie czy zastąpienie kary zapłatą. Nawet pod panowaniem rzymskim, gdy utracili własne prawo cywilne, nadal trzymali się surowych poglądów. W pewnym sensie przepis ten nadal ma znaczenie także dla nas jako wskazówka dla sędziów i prawodawców. Powinni oni roztropnie wymierzać sprawiedliwość, uczciwie karać przestępstwa, powstrzymywać przemoc i chronić niewinnych. Sędzia, który nie broniłby ubogiej wdowy przed jej przeciwnikiem, postępowałby tak, jakby nie bał się Boga ani nie liczył się z ludźmi (Ewangelia Łukasza 18:2–3).

Po drugie, Jezus ustanawia nową zasadę dla osoby skrzywdzonej. Powinna ona przebaczyć krzywdę, która jej dotyczy, i nie domagać się kary wykraczającej poza to, czego wymaga dobro wspólne. Taka postawa odpowiada łagodności Chrystusa i Jego łagodnemu sposobowi postępowania. Jezus uczy nas przede wszystkim, że nie wolno nam się mścić (Ewangelia Mateusza 5:39). Słowa „nie stawiajcie oporu złemu” znaczą, że nie powinniśmy odpłacać krzywdą za krzywdę ani mścić się na tym, kto nas zranił. Nie znosi to obowiązku troski o własne bezpieczeństwo ani o bezpieczeństwo rodziny. Możemy unikać niebezpieczeństwa i bronić się w takim stopniu, jaki jest konieczny dla ochrony. Nie wolno nam jednak odpłacać złem za zło, żywić urazy ani próbować wyrównać rachunków. Zamiast tego mamy przebaczać i okazywać sprawcy więcej życzliwości, niż on okazał nam (Księga Przysłów 20:22; Księga Przysłów 24:29; Księga Przysłów 25:21–22; List do Rzymian 12:17).

Prawo odwetu musi być zgodne z prawem miłości. Jeśli ktoś nas skrzywdził, nie do nas należy zemsta. Należy ona do Boga, któremu powinniśmy pozostawić miejsce na gniew, a czasem także do władz, gdy wymaga tego zachowanie pokoju społecznego. Nie możemy usprawiedliwiać skrzywdzenia drugiej osoby tym, że to ona zaczęła, ponieważ drugi cios wywołuje spór. Gdy doznajemy krzywdy, mamy okazję pokazać, że jesteśmy prawdziwymi uczniami Chrystusa, przebaczając zamiast oddawać ciosem za cios.

Jezus podaje następnie trzy przykłady, które pokazują, że chrześcijanie powinni cierpliwie ustępować, zamiast wdawać się w spór o osobiste krzywdy. Pierwszy dotyczy uderzenia w policzek: krzywdy fizycznej, a zarazem zniewagi. Jeśli ktoś w gniewie lub z pogardą uderzy cię w prawy policzek, nadstaw mu również drugi. Oznacza to, że nie należy się mścić, odpowiadać tym samym ani zaostrzać sprawy. W razie potrzeby publiczne powstrzymanie takiego zachowania należy pozostawić sędziemu. Dla nas najroztropniej będzie zwykle puścić zniewagę w niepamięć, przebaczyć i nie wracać do niej. Jeśli ludzie pyszni będą z tego powodu szydzić, mądrzy uszanują cię za naśladowanie Jezusa, który sam nie odpowiadał ciosem, gdy Go krzywdzono (Księga Micheasza 5:1).

Taka cierpliwość może sprawić, że później spotka nas kolejna zniewaga, ale nie powinno nas to zachwiać. Wykonując swoje obowiązki, ufajmy Bożej opiece. Czasem przebaczenie jednej krzywdy zapobiega następnej, podczas gdy zemsta tylko przyciąga kolejne kłopoty (Księga Przysłów 25:22). W każdym przypadku Chrystus nagrodzi znoszenie zniewag cierpliwie wieczną chwałą. Jeśli spokojnie je znosimy ze względu na sumienie i na wzór Chrystusa, cierpimy dla Niego.

Drugi przykład dotyczy utraty szaty, a więc krzywdy wyrządzonej naszemu majątkowi (Ewangelia Mateusza 5:40). Jeśli ktoś pozywa cię do sądu i zabiera ci tunikę, sytuacja jest trudna. Postępowanie prawne często bywa wykorzystywane do wyrządzania poważnych krzywd, nawet jeśli sędziowie są uczciwi i staranni. Źli ludzie nadal mogą nadużywać prawa i przez kłamstwa lub fałszywe przysięgi pozbawiać innych tego, co do nich należy. Nie powinno nas to dziwić (Księga Koheleta 5:8). W takiej sytuacji, zamiast iść do sądu z żądzy odwetu albo walczyć do końca o to, co rzeczywiście jest nasze, może lepiej będzie oddać mu także płaszcz. Jeśli chodzi o drobiazg, a jego utrata nie wyrządzi rodzinie poważnej szkody, warto ustąpić dla zachowania pokoju. Czasem taniej jest kupić nowy płaszcz niż poświęcać czas, wysiłek i pieniądze na sądowe odzyskanie poprzedniego.

Chodzi o to, że nawet gdy wbrew naszej woli spotykają nas trudności, nie powinniśmy zmieniać ich w powód do kłótni. Jeśli ktoś zmusza cię, byś przeszedł z nim milę, na przykład załatwił jakąś sprawę albo mu towarzyszył, nie żyw do niego urazy. Przejdź raczej dwie mile, jeśli pomoże to uniknąć konfliktu. Lepiej służyć drugiemu człowiekowi niż własnej dumie i żądzy odwetu.

Niektórzy wyjaśniają tę naukę jako ostrzeżenie przed kurczowym trzymaniem się przywilejów. Żydzi uczyli, że uczniowie mędrców i znawcy Prawa nie powinni być przymuszani przez królewskich urzędników do służby publicznej, tak jak inni. Chrystus nie chce jednak, by Jego naśladowcy obstawali przy takich prawach, jeśli ustąpienie pomoże zachować pokój i uniknąć zatargu z władzami.

Cała ta nauka sprowadza się do tego, że chrześcijanie nie powinni pochopnie wdawać się w spory. Drobne krzywdy należy po cichu znosić i nie przywiązywać do nich wagi. Jeśli krzywda jest na tyle poważna, że trzeba ją naprawić, należy dążyć do tego w dobrym celu, bez myśli o zemście. Nie powinniśmy szukać okazji do doznania krzywdy, ale gdy spotyka nas ona przy wykonywaniu obowiązków, powinniśmy zachować spokój i jak najlepiej sobie z nią poradzić.

Jeśli ktoś mówi: „Nie potrafię znieść takiej zniewagi w mojej ludzkiej słabości”, niech pamięta, że ludzka słabość nie odziedziczy królestwa Bożego. Musimy żyć ponad tym, co dyktują duma i gniew.

Jesteśmy także powołani do hojności i niesienia pomocy (Ewangelia Mateusza 5:42). Nie wystarczy, że nie krzywdzimy bliźnich. Powinniśmy starać się czynić im jak najwięcej dobra. Musimy być gotowi dać temu, kto prosi. Jeśli nas na to stać, prośbę ubogiego człowieka powinniśmy przyjąć jako daną przez Boga okazję do okazania miłosierdzia. Gdy widzimy rzeczywistą potrzebę, powinniśmy od razu udzielić pomocy. Nasza hojność powinna jednak iść w parze z roztropnością, abyśmy nie dawali osobom leniwym lub niegodnym tego, co powinno trafić do tych, którzy naprawdę potrzebują pomocy i postępują uczciwie.

Powinniśmy być również gotowi pożyczać. Pożyczka może być aktem miłości równie ważnym jak dar, ponieważ zaspokaja bieżącą potrzebę, a zarazem zachęca pożyczkobiorcę, by postępował rozważnie, pracowicie i uczciwie. Nie odmawiaj więc komuś, kto chce pożyczyć coś na utrzymanie lub do handlu. Nie unikaj osób, o których wiesz, że mają taką prośbę, i nie szukaj wymówek, by je odprawić. Bądź osobą, do której łatwo się zwrócić.

Powinniśmy tak chętnie czynić dobro, ponieważ Bóg jeszcze chętniej nas błogosławi. Zanim Go zawołamy, On już nas słyszy i uprzedza nas swoją dobrocią.