Ewangelia Jana 3:4 – znaczenie i zastosowanie

Pytanie Nikodema brzmi jak zdziwienie kogoś, kto usłyszał słowa wydające się niemożliwe. Pada w nim określenie starca, człowieka, który ma za sobą długie życie i zna granice tego, co w nim już się dokonało. Nikodem mówi językiem ciała: o łonie matki, o narodzinach, które zwykle dzieją się tylko raz. Jego pytanie niesie zmęczenie kogoś, kto myślał, że pewne rzeczy są już zamknięte. Warto zauważyć, że Nikodem odpowiada na słowa z Ewangelii Jana 3:3, a dalsza odpowiedź Jezusa pojawia się dopiero w Ewangelii Jana 3:5. Pytanie Nikodema pozostaje więc w tekście otwarte. Tekst nie podaje, czy Nikodem przyjął odpowiedź Jezusa. W tym pytaniu widać napięcie między tym, co dla człowieka wydaje się granicą, a słowem, które tę granicę przekracza. Może to być głos kogoś, kto czuje, że jego historia już się dokonała i nie wie, czy w niej jest jeszcze miejsce na nowy początek. Takie pytanie bywa cichą prośbą o światło, które sięga głębiej niż wiek. Nocna rozmowa Nikodema ukazuje człowieka szukającego prawdy, który nie chce pozostać przy tym, co znane, nawet jeśli nie rozumie jeszcze drogi wskazanej przez Jezusa.

Pytanie Nikodema odsłania różnicę między obrazem, którym posługuje się Jezus, a dosłownym znaczeniem, jakie nadaje mu rozmówca. Jezus mówi o narodzeniu „powtórnie”, a Nikodem sprawdza tę możliwość w porządku biologicznym: dorosły człowiek nie może wrócić do łona matki. Jego pytanie nie jest jedynie kpiną; pokazuje, że sama wiedza o znakach i uznanie Jezusa za nauczyciela od Boga nie wyjaśniają jeszcze, czym jest narodzenie, o którym mówi Jezus. Ważne jest, że Jezus nie cofa swojej wypowiedzi ani nie sprowadza jej do metafory samodoskonalenia. W dalszej odpowiedzi wyjaśnia, że chodzi o narodzenie z wody i z Ducha, a potem przeciwstawia to, co rodzi się z ciała, temu, co rodzi się z Ducha. Punkt ciężkości przesuwa się więc z niemożliwego powrotu do biologicznego początku na nowe źródło życia, którego człowiek nie wytwarza własną mocą. Werset pozostawia napięcie między szczerym pytaniem a ograniczeniami ludzkiego rozumienia. Nikodem pyta rozsądnie, ale jego kategoria nie wystarcza: Jezus mówi o działaniu Boga, nie o ponownym narodzeniu fizycznym.

Nikodem zadaje pytanie, które na pierwszy rzut oka wydaje się rozsądne. Jest dostojnikiem żydowskim i faryzeuszem, więc dobrze zna codzienne życie i jego prawa. Słyszy słowo o powtórnym narodzeniu i rozumie je dosłownie: „Jak może się człowiek narodzić, będąc starcem?”. Jego pytanie pokazuje granicę ludzkiego rozumu. Rozum potrafi ją zobaczyć, ale sam jej nie przekroczy. Warto zauważyć, że Nikodem pyta wprost. Przyszedł do Jezusa nocą, jak zapisano w Ewangelii Jana 3:2, i nie udaje, że wszystko rozumie. Jezus nie odpowiada mu wyrzutem. W kolejnych słowach mówi o wodzie i Duchu, a w Ewangelii Jana 3:8 porównuje Ducha do wiatru, którego szum słychać, choć nie wiadomo, skąd przychodzi i dokąd zmierza. Odpowiedź nie znika, ale nie jest jeszcze w pełni zrozumiała. Tak bywa także z wiarą. Gdy doświadczenie i wiedza nie wystarczają, pytanie nie musi być oznaką porażki. Może pozostać otwarte i prowadzić do dalszej rozmowy z Bogiem. Prawda o nowym narodzeniu nie zależy od tego, czy człowiek potrafi ją sam wyjaśnić.

Pytanie Nikodema brzmi jak sprzeciw wobec słów Jezusa, ale jest także wyznaniem granicy: człowiek nie potrafi sam cofnąć życia do początku. „Czy może powtórnie wejść do łona swojej matki i się narodzić?” — pyta, chwytając obraz dosłownie. Narodziny, które zna, są wydarzeniem ciała i historii; nie da się ich powtórzyć własną decyzją. Nikodem jest dostojnikiem i nauczycielem, a jednak nocą przychodzi do Jezusa z pytaniem, na które nie umie odpowiedzieć. Jego pozycja nie usuwa tajemnicy. W tym spotkaniu widać, że rozmowa z Bogiem może zacząć się nie od pewności, lecz od uczciwego zdumienia. Jezus mówi o narodzeniu powtórnym, a Nikodem szuka drogi powrotu do dawnego początku. Odpowiedź Jezusa w następnych wersetach kieruje uwagę ku narodzeniu z wody i Ducha, ku życiu, którego źródłem nie jest ludzka sprawność. Jan nie przedstawia tu nowego projektu samodoskonalenia. Obraz narodzin wskazuje na otrzymany początek, którego człowiek nie może sobie zagwarantować ani w pełni objaśnić. Pytanie Nikodema pozostaje ważne, bo odsłania napięcie między tym, co można kontrolować, a życiem, które przychodzi jako dar.