Księga Rodzaju 4:5 – znaczenie i zastosowanie

Ta krótka wzmianka o Kainie pokazuje, jak smutek potrafi zapanować nad twarzą i sposobem chodzenia. Księga Rodzaju 4:5 mówi wprost: „Bardzo to smuciło Kaina i chodził z ponurą twarzą”. Tekst nie wyjaśnia, dlaczego Bóg nie chciał spojrzeć na jego ofiarę, i nie próbuje tego tłumaczyć. Zostawia za to obraz człowieka, który nosi w sobie ciężar, a ciało zdradza to, co dzieje się w środku: spuszczona głowa, ponura twarz, powolny krok. Warto zauważyć, że w tej samej księdze Pan najpierw pyta Kaina o twarz i smutek, a dopiero potem mówi o grzechu, który czyha u wrót (w Księdze Rodzaju 4:6 i 4:7). Opis z wersetu piątego nie zostaje więc bez odpowiedzi. Bóg widzi to, co w człowieku pochmurne i ciężkie, zanim jeszcze dojdzie do czynów, które będą miały swoje skutki. Ta perspektywa jest ważna także dlatego, że Pismo nie pomija smutku ani nie chowa go za dobrą miną. Zostaje nazwany wprost, a jego obecność w twarzy i w krokach staje się częścią opowieści o relacji człowieka z Bogiem, który ją zauważa.

Kain nie reaguje na odrzucenie obojętnością. Tekst podkreśla jego smutek i ponurą twarz, a więc pokazuje, że to, co wydarzyło się przy ofierze, dotknęło go głęboko. Nie wyjaśnia jednak w tym wersecie, dlaczego Bóg nie chciał wejrzeć na niego i na jego dar. Poprzedni werset zestawia ofiary obu braci, lecz samo zestawienie nie wystarcza, by z całkowitą pewnością ustalić przyczynę różnicy. Ważne jest natomiast to, co następuje dalej: Bóg zwraca się do Kaina, pyta o jego stan i ostrzega go przed grzechem. Odrzucenie nie oznacza więc, że Kain przestaje być adresatem Bożego słowa. Zarazem jego smutek nie jest jeszcze tym samym co przemiana. W dalszym ciągu rozdziału Kain zabija Abla, co ukazuje, jak niebezpieczne staje się uczucie, gdy prowadzi ku przemocy zamiast ku odpowiedzialności. Werset nie zachęca do prostego osądu, że każdy ból po odrzuceniu świadczy o złym sercu. Rozdziela raczej doświadczenie zranienia od odpowiedzi na nie: Kain cierpi, ale jego cierpienie samo w sobie nie rozstrzyga, co zrobi dalej.

Ten werset mówi krótko i bez wyjaśnień. Pan nie patrzy na Kaina i na jego ofiarę, a tekst nie podaje powodu. Nie ma w nim uzasadnienia, które moglibyśmy dopowiedzieć, dlatego najuczciwiej jest zostać przy tym, co zapisano: „na Kaina zaś i na jego ofiarę nie chciał patrzeć”. Warto jednak zwrócić uwagę na to, co idzie dalej. Smutek Kaina zostaje nazwany wprost: „Bardzo to smuciło Kaina i chodził z ponurą twarzą”. Księga Rodzaju 4:6 pokazuje, że Pan sam zwraca się do niego i pyta, dlaczego jest smutny. Bóg nie zostawia go z tym uczuciem w milczeniu. Ta część historii niesie wiele nadziei. Zawód nie jest tu ostatnim słowem. Rozmowa z Bogiem zostaje otwarta, a Kain nie jest sam ze swoim gniewem. Księga Rodzaju 4:7 mówi także o grzechu, który czyha u wrót, ale pozostawia człowiekowi odpowiedzialność za to, jak się zachowa.

Kain przynosi ofiarę, lecz nie otrzymuje odpowiedzi, na którą liczył. Tekst mówi, że Pan nie chciał patrzeć na niego i jego dar. Nie wyjaśnia tutaj, dlaczego; nie należy więc dopisywać pewności tam, gdzie pozostaje tajemnica. Pokazuje za to wyraźnie skutek: Kaina ogarnia smutek, a jego twarz staje się ponura. To, co dzieje się między człowiekiem a Bogiem, nie pozostaje dla niego czymś odległym. Dotyka jego spojrzenia i sposobu, w jaki staje wobec brata. Ponura twarz nie jest jeszcze czynem przemocy. W następnym wersecie Bóg zwraca się do Kaina i pyta o jego smutek. Potem ostrzega, że grzech czyha u drzwi, i przypomina o odpowiedzialności Kaina. Zanim pojawia się zabójstwo, jest więc chwila, w której człowiek zostaje nazwany i ostrzeżony. Bóg nie milczy wobec jego ciężaru. Obraz drzwi nadaje temu fragmentowi szczególną powagę: krzywda może zbliżać się do progu, lecz nie staje się przez to nieunikniona. Smutek Kaina zasługuje na uwagę; jego późniejsza decyzja pozostaje jednak jego własnym czynem. Nadzieja tej sceny leży w tym, że ostrzeżenie przychodzi, zanim brat zostaje zabity.