Księga Rodzaju 3:23 – znaczenie i zastosowanie

Księga Rodzaju 3:23 opisuje chwilę, w której człowiek musi opuścić ogród, i na pierwszy rzut oka czyta się ją jak historię straty. Tamten ogród przestaje być jego miejscem. Uwaga zatrzymuje się jednak przy drugiej części zdania: „aby uprawiał tę ziemię, z której został wzięty”. Ziemia, na którą człowiek trafia, nie jest obca. To ta sama ziemia, z której został wzięty, więc praca na niej łączy go z jego początkiem. Wygnanie i zadanie stoją tu obok siebie. Człowiek nie zostaje tylko odrzucony, lecz dostaje konkretną pracę w świecie, który nadal jest jego domem, choć jest trudniejszy niż ogród. Tekst nie obiecuje, że ta droga będzie lekka, i nie pomniejsza tego, co zostało utracone. Pokazuje jednak, że po stracie życie nie zamienia się w pustkę, bo pozostaje w nim praca, którą można wykonać. Najmocniejsze w tym fragmencie jest to, że nawet najbardziej bolesna zmiana miejsca nie odbiera człowiekowi korzeni. Ziemia, która przypomina o kruchości, pozostaje także ziemią, na której można pracować.

Wydalenie z Edenu nie jest w tym wersecie jedynie zmianą miejsca. Człowiek zostaje odsunięty od ogrodu, a zarazem skierowany ku ziemi, „z której został wzięty”. Słowa te wiążą początek ludzkiego życia z jego codziennym trudem: ziemia, z której człowiek powstał, będzie teraz źródłem pożywienia zdobywanego w pocie czoła. To, co wcześniej należało do daru ogrodu, staje się pracą na gruncie poza nim. W bezpośrednim kontekście wygnanie ma także granicę ochronną. Bóg nie dopuszcza, by człowiek sięgnął po owoc z drzewa życia i żył na wieki w stanie naznaczonym poznaniem zła. Nie znosi to powagi sądu: dostęp do Edenu zostaje zamknięty, a droga do drzewa życia jest strzeżona. Zarazem wcześniejsza wzmianka o ubraniu sporządzonym przez Boga pokazuje, że wyrok nie oznacza porzucenia człowieka. Werset nie przedstawia więc pracy jako naprawienia grzechu ani wygnania jako powrotu do niewinności. Ukazuje życie poza ogrodem jako trudne i ograniczone, lecz nadal osadzone w relacji z Bogiem, który sądzi, a jednocześnie troszczy się o człowieka.

Ten werset kończy scenę wygnania, ale nie kończy związku człowieka z ziemią. Człowiek zostaje wyprowadzony z ogrodu Eden, a mimo to ma dalej uprawiać ziemię, z której został wzięty. Praca nie znika z jego życia. Zmieniają się jednak jej warunki, bo Księga Rodzaju 3:19 mówi o pocie, trudzie i pożywieniu zdobywanym z oporem. Wygnanie pojawia się tuż po słowach z Księgi Rodzaju 3:22 o drzewie życia. Tekst nie rozwija tego wprost, ale pokazuje, że człowiek nie może dalej żyć w ogrodzie tak jak dotąd. Miejsce się zmienia, a powołanie zostaje. Warto zwrócić uwagę na to, że człowiek nie zostaje odesłany w obce miejsce. Wraca do ziemi, z której pochodzi, czyli do tego, co znane i zwyczajne. Codzienna praca, zwykłe obowiązki i zmęczenie stają się w ten sposób przestrzenią, w której życie wciąż ma kierunek i sens. Ten fragment mówi też o granicach. Człowiek nie może sam przywrócić sobie utraconego ogrodu. Może natomiast wiernie wykonywać to, co mu powierzono, w miejscu, które Bóg wyznaczył.

„Aby uprawiał tę ziemię, z której został wzięty” — w tych słowach człowiek zostaje skierowany ku temu, co materialne i kruche. Nie wraca do ogrodu, lecz do ziemi, z którą od początku łączy go życie. Po utracie Edenu jego dni będą związane z pracą, pokarmem i trudem, a werset wcześniej przypomina także o powrocie do prochu. Biblia nie oddziela tu ludzkiego losu od stworzenia: człowiek pochodzi z ziemi i pozostaje od niej zależny. Nie jest to obraz łatwego pocieszenia. Droga do drzewa życia zostaje zamknięta, a ziemia, którą trzeba uprawiać, nie jest już ogrodem Eden. Mimo to człowiek nie znika ani nie zostaje pozostawiony poza wszelkim życiem. W poprzednich wersetach Bóg odziewa mężczyznę i kobietę; teraz ich historia toczy się dalej poza ogrodem. Praca na roli nie cofa wygnania i nie otwiera sama drogi do wieczności. Przypomina jednak, że życie po utracie niewinności nadal rozgrywa się wśród stworzenia, w czasie i ograniczoności. Nadzieja biblijna zaczyna się od uczciwego uznania tej granicy: człowiek jest prochem, lecz jego dalsza droga pozostaje w polu widzenia Boga.