Księga Koheleta 2:12 – znaczenie i zastosowanie

Salomon poddał próbie najpierw wiedzę, potem przyjemności zmysłowe, a następnie jedno i drugie razem. Teraz je porównuje i wydaje osąd. Ponownie zwraca się ku mądrości i głupocie, choć wcześniej już im się przyglądał (Księga Koheleta 1:17). Chce spojrzeć na nie jeszcze raz i sprawdzić, czy ponowna ocena przyniesie mu więcej zadowolenia niż pierwsza.

Przyjemności zdążyły mu się znudzić, niemal miał ich dość, dlatego odwrócił się od nich i wrócił do rozważań. Jeśli po świeżym spojrzeniu jego osąd pozostanie taki sam, werdykt będzie pewny. Kto mógłby przyjść po królu i osiągnąć więcej, zwłaszcza po takim królu jak Salomon, który do tego doświadczenia miał zarówno wielkie bogactwo, jak i wielką mądrość? Nikt nie powinien się spodziewać, że znajdzie na świecie więcej niż Salomon ani że dowie się więcej o życiu moralnym.

Powinniśmy z tego wyciągnąć wniosek, by nie przeceniać samych siebie i nie zakładać, że potrafimy ulepszyć to, czego dokonali już ludzie o większych zdolnościach. Powinniśmy szanować ich dorobek i uznawać, jak wiele im zawdzięczamy (Ewangelia Jana 4:37–38). Powinniśmy też przyjąć osąd Salomona dotyczący świata i nie próbować wciąż na nowo powtarzać jego doświadczenia. Nie dorównamy mu pod względem możliwości, skupienia ani bezpieczeństwa.

Salomon wyraźnie przyznaje mądrości przewagę nad głupotą. Nie chce kpić z mądrości ani chwalić głupoty, jakby pisał żart na jej cześć. Mówi poważną prawdę i dlatego pilnuje, by nie zostać źle zrozumianym. Stwierdza, że szybko dostrzegł, iż mądrość przewyższa głupotę tak, jak światło przewyższa ciemność.

Przyjemności płynące z mądrości nie dają człowiekowi prawdziwego szczęścia, są jednak o wiele lepsze niż przyjemności związane z winem i niemądrym życiem. Mądrość oświeca umysł. Ukazuje rzeczy zaskakujące i pomaga właściwie kierować sobą. Życie zmysłowe, które zdaje się tu oznaczać głupotę, zaciemnia umysł niczym zaćmienie. Oślepia człowieka, sprawia, że się potyka, i sprowadza go na manowce.

Choć mądrość i wiedza nie dają człowiekowi najwyższego szczęścia, a Paweł wskazuje doskonalszą drogę, którą jest łaska, są mimo to o wiele lepsze niż całkowity brak mądrości. Pomagają zachować bezpieczeństwo, zaznać pocieszenia i być pożytecznym w tym życiu. „Mądry ma oczy w głowie” (Księga Koheleta 2:14), gdzie powinny się znajdować. Dostrzega niebezpieczeństwo, zanim nadejdzie, i zauważa dobre okazje. Nie musi dopiero szukać rozsądku w chwili, gdy go potrzebuje. Jest czujny, wie, gdzie postawić krok i kiedy się zatrzymać.

Głupiec chodzi w ciemności. Wciąż błądzi albo wpada w tarapaty. Nie wie, dokąd iść, albo nie potrafi bezpiecznie ruszyć naprzód. Rozważny i myślący człowiek dobrze prowadzi swoje sprawy i pewnie kroczy naprzód. Porywczy, nieświadomy i niemądry człowiek wciąż podejmuje złe decyzje, potykając się o kolejne problemy. Jego plany i przedsięwzięcia są głupie i prowadzą do zguby. Dlatego powinniśmy szukać mądrości i zrozumienia.

Salomon mówi jednak, że jeśli chodzi o trwałe szczęście, mądrość tego świata niewiele daje. Mądrym i głupcom często wiedzie się tak samo. Mądrzy mogą być bardziej przewidujący i trafniej oceniać sytuację, a jednak los często spotyka jednych i drugich w ten sam sposób. „Wszystkich spotyka to samo” (Księga Koheleta 2:14). Człowiek rozważny także choruje, a podejrzliwy również może dać się oszukać.

Dawid mówił, że mędrcy umierają i spotyka ich ten sam los co głupców i ludzi nierozumnych (Księga Psalmów 49:12). Zobacz też Księgę Koheleta 9:11. Od dawna zauważano, że szczęście często zdaje się sprzyjać głupcom, a ludzie mniej rozważni nieraz mają się lepiej niż ci, którzy najlepiej planują. Ta sama choroba i ten sam miecz zabijają zarówno mędrców, jak i głupców.

Salomon odnosi tę pokorną prawdę także do siebie (Księga Koheleta 2:15). Choć był mądry, nie powinien chełpić się swoją mądrością. Mówi sobie, że to, co spotyka głupca, spotyka również jego, właśnie jego. Oryginalne sformułowanie mocno to podkreśla. Jeśli głupiec zachoruje lub upadnie, to samo może przydarzyć się jemu. Ani bogactwo, ani mądrość go przed tym nie uchronią. Nie ma więc powodu, by uważał się za mądrzejszego. Nie ma też powodu, by tak wiele wysiłku wkładał w zdobywanie mądrości, skoro w tym życiu tak niewiele mu ona daje. Salomon dochodzi do wniosku, że i to jest marnością, czymś pustym, co nie przynosi trwałego zysku.

Niektórzy odczytują te słowa jako poprawkę do wcześniejszej myśli, jakby Salomon uznawał za niemądre twierdzenie, że mądrych i głupców spotyka ten sam los. Jednak jeśli chodzi o wynik życia, rzeczywiście zdaje się on taki sam. Słowa te potwierdzają więc to, co Salomon już powiedział: człowiek może być bardzo mądry i zdolny, a mimo to nie być szczęśliwy.

Mądrzy i głupcy są też jednakowo zapominani (Księga Koheleta 2:16). Pamięć o mędrcu nie trwa dłużej niż o głupcu. Sprawiedliwym obiecano wieczną pamięć i błogosławieństwo dla ich imienia. Wkrótce zajaśnieją jak gwiazdy. Nie ma jednak takiej obietnicy dla mądrości tego świata. Mądrość tego świata nie zachowuje człowiekowi imienia. Trwają tylko imiona zapisane w niebie, a imiona mędrców tego świata spoczywają w prochu razem z imionami głupców.

To, co dzieje się teraz, zostanie kiedyś zapomniane. O tym, o czym w jednym pokoleniu mówiło się powszechnie, następne może już wcale nie pamiętać. Nowi ludzie i nowe wydarzenia wypierają z pamięci dawne. Wkrótce patrzy się na nie z pogardą, a potem pogrążają się w całkowitym zapomnieniu. „Gdzie jest mędrzec? Gdzie uczony tego świata?” (Pierwszy List do Koryntian 1:20). Dlatego Salomon pyta: Jak umiera mędrzec? Tak samo jak głupiec.

Między śmiercią człowieka pobożnego a śmiercią człowieka niegodziwego istnieje wielka różnica. Jednak w oczach świata śmierć mędrca i głupca nie różni się wyraźnie. Głupiec zostaje pochowany i wkrótce zapomniany (Księga Koheleta 8:10), a ludzie nie pamiętali o ubogim, który dzięki swojej mądrości ocalił miasto (Księga Koheleta 9:15). W tym sensie grób jest miejscem zapomnienia dla jednych i drugich.

Nawet mądrzy i uczeni, gdy spędzą już jakiś czas w grobie i przestaną być widoczni, znikają z pamięci. Pojawia się nowe pokolenie, które nigdy ich nie znało.