Księga Przysłów 4:1 – znaczenie i zastosowanie

Salomon zaprasza tu swoje dzieci, by przyszły do niego i uczyły się od niego (Księga Przysłów 4:1–2). Mówi: „Słuchajcie, dzieci, pouczenia ojca”. Przede wszystkim ma na myśli własne dzieci, które powinny uważnie słuchać nauk przekazywanych dla dobra wszystkich. Osoby stojące na czele większych grup, takie jak władcy i zwierzchnicy, powinny szczególnie dbać o dobre nauczanie własnych rodzin. Obowiązki publiczne nie zwalniają z obowiązków rodzinnych. Miłość bliźniego powinna zaczynać się w domu, choć nie może się na nim kończyć.

Jeśli ktoś nie potrafi utrzymać dzieci w karności, zachowując przy tym godność, ani nie troszczy się o ich dobre wychowanie, jak może właściwie dbać o Kościół Boży? (Pierwszy List do Tymoteusza 3:4–5). Dzieci mądrych rodziców, którzy są pożyteczni dla innych powinny wzrastać w wiedzy i łasce, bo mają ku temu szczególne możliwości. Rodziców, których dzieci nie rozwijają się tak, jak się spodziewali, może jednak pocieszać myśl, że Roboam, syn Salomona, nie był ani szczególnie mądry, ani szczególnie dobry. Wiele osób skorzystało z przysłów Salomona bardziej niż jego własny syn, choć mogły być pisane z myślą właśnie o nim.

Salomon zwraca się także do wszystkich młodych. Dzieciństwo i młodość to najlepszy czas na naukę, bo umysł dopiero się kształtuje. Nie mówi: „Moje dzieci”, lecz: „Dzieci”. Miał tylko jednego własnego syna, a mimo to chciał być nauczycielem także dla cudzych dzieci. W młodym wieku często jest największa nadzieja na dobre rezultaty, bo młoda gałązka łatwo się nagina. Dlatego wszyscy, którzy pragną pouczenia, powinni przychodzić z dziecięcym usposobieniem, nawet jeśli są już dorośli. Niech porzucą uprzedzenia, pozostaną gotowi do nauki i przyjmują słowo jak od ojca.

Powinni słuchać go tak, jakby pochodziło od Boga, ich Ojca w niebie, od którego proszą o błogosławieństwo. Powinni też słuchać nauczycieli jak kochających ojców, którzy pragną ich dobra. Dlatego nawet gdy nauczanie zawiera naganę i korektę, należy przyjmować je z otwartością. Aby zachęcić do takiego nastawienia, Salomon mówi, że chodzi nie tylko o pouczenie ojca, lecz także o rozum. Religia ma po swojej stronie rozum i opiera się na solidnych argumentach. Jest również prawem (Księga Przysłów 4:2), ale prawem opartym na prawdziwej nauce. Jeśli przyjmujemy tę naukę, nie możemy słusznie odrzucać tego prawa.

Salomon mówi również, jak zachować to pouczenie. Powinniśmy przyjmować je gorliwie, gruntownie je poznawać i nie porzucać go przez odrzucenie nauki ani nieposłuszeństwo przykazaniu. Następnie pokazuje, skąd sam otrzymał te lekcje. Przekazali mu je rodzice, a teraz on przekazuje je własnym dzieciom, tak jak oni przekazali je jemu (Księga Przysłów 4:3–4).

Rodzice go kochali i dlatego go nauczali. Mówi: „Byłem synem mojego ojca”. Dawid miał wielu synów, ale Salomon był mu szczególnie bliski, podobnie jak Izaak był synem Abrahama w szczególnym, związanym z przymierzem sensie (Księga Rodzaju 17:19). Bóg szczególnie miłował Salomona, a Dawid zapewne kochał go podobnie, bo był człowiekiem bliskim sercu Boga. Jeśli rodzice okazują jednemu dziecku więcej miłości niż innemu, powinno się to zdarzać tylko wtedy, gdy widać, że Bóg pierwszy okazuje mu szczególną miłość. Jego matka również otaczała go wyjątkową czułością. Oboje rodzice mieli wyraźny powód, by traktować go w szczególny sposób.

Ich miłość widać w tym, jak go wychowywali. Starannie go uczyli, pilnowali, by przykładał się do nauki, i wymagali od niego przestrzegania dyscypliny. Choć był księciem i następcą tronu, nie pozwalali mu dorastać bez ograniczeń. Przeciwnie, wychowywali go w ten sposób właśnie ze względu na jego pozycję. Dawid mógł być wobec Salomona szczególnie surowy, bo widział, jak wiele szkody przyniosło zbytnie pobłażanie Adoniaszowi, któremu nigdy się nie sprzeciwiał (Pierwsza Księga Królewska 1:6), a także Absalomowi.

To, czego nauczyli go rodzice, Salomon przekazuje teraz innym. Gdy dorósł, nie tylko pamiętał ich dobre nauki, lecz także chętnie je powtarzał. Nie zapomniał o nich, bo głęboko zapadły mu w pamięć. Nie wstydził się ich ani nie uważał za dziecinne sprawy, które należy odrzucić, gdy zostaje się dorosłym i królem. Z pewnością też z nich nie szydził, jak czynią niektóre niegodziwe dzieci, które dla rozrywki przyjaciół powtarzają poważne słowa rodziców i chwalą się, że nie podlegają żadnym ograniczeniom.

Choć Salomon był mądry i natchniony przez Boga, uważał za właściwe przywoływać słowa ojca, gdy nauczał mądrości. Ci, którzy chcą dobrze poznawać i nauczać religii, nie powinni gonić za osobliwymi nowinkami ani nowymi sformułowaniami, które lekceważą starsze nauczanie. Skoro mamy pozostać na dobrej, dawnej drodze, dlaczego mielibyśmy gardzić dobrymi, dawnymi słowami? (Księga Jeremiasza 6:16). Salomon otrzymał od rodziców dobre wychowanie, więc czuł się zobowiązany zapewnić własnym dzieciom takie samo. W ten sposób odpłacamy rodzicom za ich troskę: okazując pobożność w domu, czyli oddając cześć Bogu w rodzinie (Pierwszy List do Tymoteusza 5:4). Rodzice uczyli nas nie tylko dla naszego własnego pożytku, lecz także po to, byśmy przekazali naszym dzieciom wiedzę o Bogu (Księga Psalmów 78:6). Jeśli tego nie robimy, sprzeniewierzamy się powierzonemu nam zadaniu. Otrzymaliśmy bowiem skarb zdrowej nauki po to, by wiernie przekazywać go kolejnym pokoleniom (Drugi List do Tymoteusza 2:2).

Salomon wzmacnia swoje wezwanie, odwołując się także do autorytetu ojca, Dawida, człowieka z wielu powodów szanowanego przez swoje pokolenie. To chluba religii, że najmądrzejsi i najlepsi ludzie w każdej epoce najgorliwiej nie tylko sami ją praktykowali, lecz także przekazywali ją innym. My również powinniśmy trwać przy tym, czego się nauczyliśmy, pamiętając, od kogo się tego nauczyliśmy (Drugi List do Tymoteusza 3:14).

Następnie Salomon zaczyna wyjaśniać, czego dotyczyły te pouczenia (Księga Przysłów 4:4–13), rozpoczynając od nakazów i zachęt.

Dawid nauczał syna z zaangażowaniem i nalegał, by uważnie słuchał, choć Salomon był bystry i bardzo zdolny. Wielokrotnie powtarzał te same lekcje, aby mocno zapadły mu w pamięć. Tak należy uczyć dzieci. Księga Powtórzonego Prawa 6:7 nakazuje starannie przekazywać te nauki dzieciom. Dawid, mimo że miał wiele obowiązków publicznych, a jego syn korzystał z pomocy nauczycieli, sam zadbał o to, by go uczyć.

Wskazuje Salomonowi na Biblię i katechizm, czyli prawdy i nauki, które już mu przekazał. Nazywa je słowami ojca, słowami swoich ust i naukami (Księga Przysłów 4:4, 5, 10). Być może ma na myśli przede wszystkim Księgę Psalmów, z których wiele ma charakter pouczający, a dwa są skierowane bezpośrednio do Salomona. Salomon miał uważnie przyjąć je wszystkie. Powinien ich słuchać i przyjmować je z troską, jak sucha ziemia, która chłonie często padający na nią deszcz (List do Hebrajczyków 6:7). Bóg oczekuje od nas takiej samej uwagi: „Słuchaj, mój synu, i przyjmij moje słowa”.

Salomon miał też zachować te słowa w sercu (Księga Przysłów 4:4). Jeśli słowo Boże nie zostanie ukryte w sercu, zakorzenione w woli i uczuciach, nie pozostanie w nim na długo. Salomon miał być posłuszny przykazaniom, bo posłuszeństwo prowadzi do wzrostu w rozumieniu (Ewangelia Jana 7:17). Miał także trwać przy tych naukach i od nich nie odstępować (Księga Przysłów 4:5). Nie powinien obawiać się, że go ograniczą, lecz mocno trzymać się pouczenia (Księga Przysłów 4:13) i nigdy go nie porzucać. Dobre wychowanie może długo trzymać się człowieka, nawet gdy próbuje się od niego uwolnić. Smutne jest, gdy tak się nie dzieje.

Dawid zachęca też Salomona, by dążył do mądrości i rozumu jako celu wszystkich tych środków. Ma zdobyć tę mądrość, która ma pierwszeństwo, zwłaszcza bojaźń Bożą (Księga Przysłów 1:7). Religijna zasada zakorzeniona w sercu jest tym, czego potrzeba najbardziej. Dlatego mówi: „Zdobądź mądrość, zdobądź rozum” (Księga Przysłów 4:5, 7). Proś o nie, pracuj nad ich zdobyciem i korzystaj ze wszystkich ustanowionych do tego środków. Wyczekuj u bram mądrości (Księga Przysłów 8:34). Opanuj swoje zepsute pragnienia, które prowadzą do głupoty. Rozwijaj mądre zasady i nawyki, które wiążą się z mądrością. Dąż do niej bardziej niż do jakiegokolwiek ziemskiego zysku. Jeśli trzeba wybrać, na czym zależy najbardziej, niech właśnie na tym zależy Ci najbardziej.

Prawdziwa mądrość jest darem Boga, a mimo to otrzymujemy nakaz, by ją zdobywać, ponieważ Bóg daje ją tym, którzy o nią zabiegają. Nigdy nie powinniśmy jednak mówić: „Zdobyłem ją własną siłą i mocą”. Ci, którzy zdobyli tę mądrość, muszą również uważać, by jej nie utracić, powracając do głupoty. Mądrość jest cennym udziałem i nikt nam go nie odbierze, ale możemy go odrzucić przez niedbałość, zapomnienie, pozwolenie, by wymknął się z pamięci, i odstąpienie od dobrych dróg. Każdy dobry dar, który został nam powierzony, musimy zachować. Nie wolno nam go porzucać, pozwalać, by nam go odebrano, ani dać się przekonać do jego odrzucenia.

Mówi też, by miłować mądrość (Księga Przysłów 4:6) i przylgnąć do niej (Księga Przysłów 4:8), tak jak ludzie tego świata miłują swój majątek. Pobożność powinna być dla nas cenna, droższa niż wszystko, co oferuje ten świat. Jeśli nie możemy stać się wielkimi znawcami mądrości, powinniśmy przynajmniej szczerze ją miłować. Każdą otrzymaną łaskę przyjmujmy z serdecznym przywiązaniem i podziwem dla jej piękna. „Wywyższaj ją” (Księga Przysłów 4:8) znaczy zawsze wysoko cenić pobożność i robić wszystko, co w naszej mocy, by zyskała dobrą opinię wśród ludzi. Powinniśmy współdziałać z Bogiem w Jego zamiarze, by nadać prawu wielkość i chwałę, oraz służyć temu, jak tylko potrafimy. Dzieci mądrości powinny nie tylko jej bronić, lecz także ją wywyższać i stawiać ponad wszystkim, co na tym świecie jest im najdroższe. Wywyższamy mądrość, gdy szanujemy tych, którzy boją się Pana, nawet jeśli mają niską pozycję w świecie, oraz gdy okazujemy szacunek ubogiemu człowiekowi, który jest mądry.

Dawid podaje też powody, dla których Salomon powinien zabiegać o mądrość i poddać się jej prowadzeniu. Po pierwsze, mądrość jest najważniejsza, to główna sprawa w życiu każdego człowieka (Księga Przysłów 4:7). Wszystko inne, za czym zabiegamy, nie może się z nią równać. To „cała powinność człowieka” (Księga Koheleta 12:13). Zjednuje nam przychylność Boga, upiększa duszę, pomaga żyć w dobrym celu, a ostatecznie prowadzi do nieba. Dlatego jest najważniejsza. Po drugie, mądrość jest słuszna i rozumna (Księga Przysłów 4:11). Dawid mówi: „Uczyłem Cię drogi mądrości”, a ta droga ostatecznie okaże się prawdziwa. Nie prowadził Salomona krętymi ścieżkami światowego sprytu, który czyni zło, udając mądrość, lecz drogami prostymi, zgodnymi z odwiecznymi Bożymi zasadami dobra i zła. Prostota Bożej natury objawia się w prostocie Jego praw. Dawid uczył nie tylko dobrymi słowami, lecz także własnym przykładem i odnoszeniem ogólnych pouczeń do konkretnych sytuacji. Z jego strony nie zabrakło niczego, co mogłoby pomóc Salomonowi stać się mądrym.

Po trzecie, mądrość przyniosłaby Salomonowi wielką korzyść. Gdyby był mądry i dobry, byłby taki dla własnego dobra. Mądrość byłaby jego życiem, pociechą i szczęściem, czymś, bez czego nie mógłby się obejść (Księga Przysłów 4:4). Jezus potwierdza tę myśl, mówiąc: „Jeśli chcesz wejść do życia, zachowuj przykazania” (Ewangelia Mateusza 19:17). Jesteśmy wezwani do pobożności pod groźbą wiecznej śmierci i z nadzieją na życie wieczne. „Przyjmij pouczenia mądrości, a dni twego życia się pomnożą” (Księga Przysłów 4:10): w tym świecie będzie ich tyle, ile uzna za stosowne Nieskończona Mądrość, a w przyszłym czeka życie bez końca. „Strzeż jej, bo ona jest twoim życiem” (Księga Przysłów 4:13). W mądrości znajduje się prawdziwe zadowolenie, a dusza pozbawiona prawdziwej mądrości i łaski jest w istocie martwa.

Po czwarte, mądrość będzie strażniczką i przewodniczką, bezpiecznie prowadzącą przez wszystkie niebezpieczeństwa i trudności naszej wędrówki przez pustynię.

Miłuj mądrość i trzymaj się jej, a cię ocali i ustrzeże (Księga Przysłów 4:6) od grzechu, największego zła i najgroźniejszego wroga. Uchroni cię przed wyrządzeniem krzywdy samemu sobie, a jeśli nie zrobisz krzywdy sobie, nikt inny nie będzie mógł naprawdę ci jej wyrządzić. Jak mówi przysłowie: „Dbaj o swój warsztat, a on zadba o ciebie”. Podobnie: „Strzeż mądrości, a mądrość będzie strzec ciebie”. Uchroni nas przed trudnościami i przeszkodami, które napotykamy, kierując sobą i naszymi sprawami (Księga Przysłów 4:12).

Po pierwsze, sprawi, że nasze kroki nie będą skrępowane, gdy idziemy. Uchroni nas przed popadnięciem w kłopoty podobne do tych, w których znalazł się Dawid (Druga Księga Samuela 24:14). Ci, którzy za swoją zasadę przyjmują słowo Boże, będą chodzić swobodnie i zaznają spokoju w sercu.

Po drugie, nie pozwoli, by nasze stopy się potknęły, gdy biegniemy. Nawet jeśli mądrych i dobrych ludzi zmusza się do podejmowania nagłych decyzji, pewna zasada zawarta w słowie Bożym uchroni ich przed wkroczeniem na szkodliwą drogę. Chronią nas uczciwość i prawość.

Po trzecie, mądrość będzie twoją chlubą i dobrą opinią (Księga Przysłów 4:8). Wywyższaj ją i rób, co możesz, by ją wspierać. Choć nie potrzebuje twojej służby, odpłaci ci za nią z nawiązką: podniesie cię i przyniesie ci zaszczyt. Salomon miał zostać królem, lecz jego mądrość i dobroć były większą chlubą niż korona i purpurowa szata. To one sprawiły, że sąsiednie narody darzyły go tak wielkim szacunkiem. Z pewnością za jego panowania, a także za panowania Dawida, mądrzy i dobrzy ludzie najbardziej zasługiwali na awans.

Pobożność prędzej czy później przyniesie jednak zaszczyt wszystkim, którzy szczerze ją przyjmują. Zostaną przyjęci przez Boga, uszanowani przez wszystkich mądrych ludzi, uznani w wielkim dniu i odziedziczą trwałą chwałę. Salomon rozwija tę myśl w Księdze Przysłów 4:9. Mądrość nałoży ci na głowę „ozdobę wdzięku” już w tym życiu. Zjedna ci przychylność Boga i ludzi, a w przyszłym życiu da ci koronę chwały, która nigdy nie spadnie ani nie zwiędnie. Taki jest prawdziwy zaszczyt, jaki przynosi pobożność. Jak głosi stare przysłowie: „Cnota jest jedynym prawdziwym szlachectwem”.

Skoro Dawid w ten sposób polecał synowi mądrość, nic dziwnego, że gdy Bóg pozwolił mu o cokolwiek poprosić, Salomon modlił się: „Panie, daj mi serce mądre i rozumne”. Nasze modlitwy powinny pokazywać, jak dobrze przyjęte zostało pouczenie.