Werset w centrum uwagi

Księga Jeremiasza 5:25 – znaczenie i zastosowanie

Poznaj znaczenie tego wersetu w kontekście tego, z czym się mierzysz, i dowiedz się, jak zastosować go w życiu

Przekład: Biblia BibleGuided — Polski

" Wasze grzechy zniweczyły to, a wasze występki pozbawiły was dobrobytu. "

Księga Jeremiasza 5:25

Co oznacza Księga Jeremiasza 5:25?

Księga Jeremiasza 5:25 oznacza, że grzechy i występki narodu odsunęły od niego Boże błogosławieństwo, w tym dobrobyt. W kontekście rozdziału chodzi o bunt wobec Boga, brak sprawiedliwości i wykorzystywanie innych. W życiu może to skłaniać do uczciwego przyjrzenia się, czy własne wybory nie krzywdzą bliźnich i nie niszczą zaufania.

bolt

Masz pytanie dotyczące tego wersetu?

Zapytaj naszą chrześcijańską AI, która uwzględnia Twoją tradycję wyznaniową, jak to Pismo może odnosić się do tego, z czym się mierzysz.

forum Zapytaj chrześcijańską AI – bezpłatnie

✓ Bez karty płatniczej • ✓ Prywatnie z założenia • ✓ Zacznij bezpłatnie

Kontynuuj naukę dzięki płatnym kredytom

menu_book Werset w kontekście

23 Ten naród ma serce oporne i buntownicze; stają się oni odszczepieńcami i odchodzą.

24 Nie powiedzieli w swoich sercach: Chcemy bać się Pana, naszego Boga, który daje w swoim czasie deszcz wczesny i późny, który zapewnia nam ustalone tygodnie żniw.

25 Wasze grzechy zniweczyły to, a wasze występki pozbawiły was dobrobytu.

26 Bo w moim narodzie są przewrotni, którzy splatają sieć jak łowca ptaków, zastawiają sidło i łowią ludzi.

27 Jak klatka jest pełna ptaków, tak ich domy są przepełnione oszustwem: w ten sposób stają się oni wielkimi i bogatymi,

auto_stories

Odkrywaj studia biblijne z przewodnikiem

Uporządkowane sesje z notatkami, pytaniami i wskazówkami doradcy

Micro-Study Liczba dni: 5

Błogosławieństwa (krótkie studium na 5 dni)

Krótkie studium o błogosławieństwach Jezusa i życiu zgodnym z zasadami Królestwa Bożego.

Podgląd sesji 1:

Pokorni i pogrążeni w smutku

schedule 6 min

Micro-Study Liczba dni: 5

Psalmy pocieszenia (krótkie studium na 5 dni)

Krótkie, wyciszające sesje oparte na Psalmach.

Podgląd sesji 1:

Troska Pasterza

schedule 5 min

lock_open Utwórz bezpłatne konto, aby zapisywać notatki, śledzić postępy i odblokować wszystkie sesje

person_add Utwórz bezpłatne konto

auto_stories Komentarz Bible Guided

Prorok najpierw pokazuje, jakie szkody wyrządziły ich grzechy. Doprowadziły do ustania „tych rzeczy” — deszczów wczesnych i późnych, które wcześniej spadały we właściwym czasie (Księga Jeremiasza 5:24). Przez pewien czas deszcze te nie nadchodziły (Księga Jeremiasza 3:3), a wyznaczone tygodnie żniw nieraz przynosiły rozczarowanie. To ich grzech odciął ich od dobra, którym Bóg był gotów ich obdarzyć.

To przypomnienie, że grzech zamyka drogę Bożej przychylności i pozbawia błogosławieństw, których wcześniej doświadczaliśmy. To przez grzech niebo staje się jak spiż, a ziemia jak żelazo. Gdy ludzie odwracają się od Boga, nawet dary stworzenia mogą wydawać się dla nich niedostępne.

Prorok pokazuje też, jak poważny i odrażający był ich grzech. Gdy porzucili kult prawdziwego Boga, zanikła wśród nich nawet zwykła uczciwość. „Wśród mojego ludu są niegodziwcy” — mówi Pan (Księga Jeremiasza 5:26). Ich niegodziwość była tym większa, że znaleźli się wśród ludu Bożego.

Byli okrutni i pełni nienawiści. Niegodziwcy to ludzie, których cieszy wyrządzanie krzywdy. Przyłapywano ich na samym popełnianiu zła. Jak myśliwi zastawiający sidła na zwierzęta, czatowali na ludzi i traktowali to jak zabawę.

Obmyślali, jak skrzywdzić prawych, zwłaszcza tych, którzy wiernie ich napominali (Księga Izajasza 29:21). Brali też na cel każdego, kto stawał im na drodze do sukcesu, kogo uważali za osobę, która ich obraziła albo czyją własność pragnęli zagarnąć. Przypomina to podstęp, w jaki Izebel wciągnęła Nabota, by zdobyć jego winnicę. Co gorsza, czasem czynili zło po prostu dlatego, że je lubili.

Byli też przewrotni i zdradliwi (Księga Jeremiasza 5:27). Ich domy pełne były oszustwa, niczym klatka pełna ptaków albo zagroda pełna tuczonych zwierząt czekających na ubój. Całe ich życie opierało się na podstępie. Kto miał z nimi do czynienia, mógł się spodziewać, że zostanie oszukany, bo nie obchodziło ich, co mówią ani co robią.

Pod tym względem posunęli się dalej niż niegodziwcy opisani wcześniej (Księga Jeremiasza 5:26). Ci, którzy posługują się oszustwem pod osłoną prawa i pozornej uczciwości, mogą wyrządzić więcej szkody niż ludzie używający otwarcie siły i przemocy. W rzeczywistości byli gorsi od okolicznych narodów, nawet od tych najgorszych. Wstrząsające jest to, że ich niegodziwe postępowanie przynosiło im powodzenie, a to tylko zatwardzało ich serca. Stawali się coraz bardziej chciwi, bo pieniądze wciąż napływały. Nie wahali się czynić kolejnego zła, skoro zdawało się ono pomagać im się wzbogacić.

Stali się bogaci i wpływowi. Mieli dość, by zaspokajać cielesne pragnienia, i chętnie sobie dogadzali. Tyli od wygody i przyjemności. Byli gładcy, zadbani i przyjemni dla oka, toteż wszyscy ich podziwiali. A jednak unikali kłopotów, których można by się spodziewać po ich grzechach. Nie spotykały ich trudności, jakie dotykały innych ludzi, a tym bardziej te, które powinny spotkać niegodziwców.

Gdy zdobyli władzę, nie wykorzystywali jej, by czynić dobro. Nie bronili spraw sierot ani praw potrzebujących. Sieroty często potrzebują pomocy i opieki, a inni nieraz wykorzystują ich bezradność. Właśnie dlatego bogaci i wpływowi powinni je chronić. Czemu służą bogactwo i wpływy, jeśli nie czynieniu dobra? Tymczasem ci ludzie nie chcieli nawet poświęcić takim sprawom uwagi.

Nie mieli prawdziwego poczucia sprawiedliwości ani współczucia. A jeśli włączali się w takie sprawy, nie po to, by postąpić słusznie, lecz by bronić winnych. Mimo to wciąż im się powodziło, a Bóg nie pociągał ich od razu do odpowiedzialności za ich niegodziwość. Przypomina to, że powodzenie w świecie nie jest najlepszą oznaką Bożej przychylności. Często najgorsi ludzie mają najwięcej dóbr tego świata. Nie wolno jednak zakładać, że Bóg pochwala ich postępowanie tylko dlatego, że sąd się opóźnia. Choć kara za złe czyny nie zawsze przychodzi szybko, z pewnością nadejdzie.

Zepsucie ogarnęło wszystkie warstwy społeczeństwa (Księga Jeremiasza 5:30–31). W kraju wydarzyła się rzecz zarazem zdumiewająca i przerażająca. Zdumiewająca, bo tak uprzywilejowany lud upadł tak nisko, a przerażająca, bo była głęboko odrażająca i przyniosła straszne skutki. Jeśli chcemy strzec się grzechu, powinniśmy nazywać go po imieniu: rzeczą przerażającą.

Na czym polegało to straszne zepsucie? Przywódcy sprowadzali lud na manowce. Prorocy fałszywie prorokowali, udając, że przekazują wieść z nieba, choć w rzeczywistości służyli piekłu. Religia jest najbardziej niebezpieczna, gdy przybiera maskę Bożego objawienia. Kapłani, którzy mieli władzę, by ich powstrzymać, nie uczynili tego. Przeciwnie, posługiwali się fałszywymi prorokami, by umacniać własne ambicje i władzę. Rządzili za ich pośrednictwem, a fałszywi prorocy pomagali im zachować bogactwo i wygodne życie oraz uciskać innych.

Ludzie chętnie pozwalali się zwodzić. „To mój lud” — mówi Bóg. Powinni byli trwać przy Nim i wystąpić przeciw niegodziwości kapłanów i proroków. Lecz podobało im się takie życie. Jeśli kapłani i prorocy nie przeszkadzali im grzeszyć, oni nie zamierzali przeszkadzać w ich grzechach. Chcieli mieć pełną swobodę i lubili przywódców oraz nauczycieli, którzy nie powściągali ich pragnień ani ich nie napominali.

Prorok wskazuje następnie na nieuchronny skutek tego wszystkiego. Ludzie ci powinni mieć na uwadze karę, która spotka ich za niegodziwość (Księga Jeremiasza 5:29). „Czyż nie mam za to ukarać?” — pyta Pan, tak jak pytał już wcześniej (Księga Jeremiasza 5:9). Czasem miłosierdzie zdaje się przemawiać przeciw sądowi, jak wtedy, gdy Bóg mówi: „Jakże mógłbym cię opuścić, Efraimie?”. Tutaj to sąd przemawia przeciw miłosierdziu.

Słowa te są mocne i poważne. Ukazują zarówno pewność Bożej kary, jak i jej sprawiedliwość. Czyż Bóg nie ma pomścić zła? Z pewnością kara nadejdzie, jeśli grzesznik nie okaże skruchy. Tacy ludzie zasługują na karę. Czyż Bóg nie ma wymierzyć sprawiedliwości takiemu narodowi — narodowi tak niegodziwemu i tak pobudzającemu Go do gniewu?

Bezpośrednim skutkiem ich niegodziwości jest pytanie: „Jaki będzie tego ostateczny skutek?”. Innymi słowy: do czego to doprowadzi? Zmierzacie ku coraz głębszemu grzechowi, aż dopełnicie miary swojej winy.

Te słowa oznaczają też: w jakiej przepaści zniszczenia się znajdziecie? Gdy ludzie zaszli tak daleko, można się po nich spodziewać już tylko powodzi grzechu. A wtedy można się spodziewać po Bogu już tylko powodzi gniewu. Co zrobią, gdy nadejdzie?

Ci, którzy kroczą drogami zła, powinni rozważyć, dokąd one prowadzą. Prowadzą zarówno do coraz większego grzechu, jak i do całkowitej zguby. Nadejdzie koniec. Nadejdzie kres niegodziwego życia, gdy wszystko zostanie ponownie rozliczone, a jego ostateczny owoc z pewnością okaże się gorzki.

diversity_3 Perspektywy chrześcijańskiej AI

Heart
Serce Inteligencja emocjonalna
Ten werset mówi o czymś, co łatwo wziąć za pewne: o deszczu we właściwym czasie i o żniwach, które przychodzą w swoim rytmie. W Księdze Jeremiasza 5:25 prorok wskazuje, że to, co zostało wstrzymane, utraciło … Przeczytaj pełną perspektywę Pokaż mniej

Ten werset mówi o czymś, co łatwo wziąć za pewne: o deszczu we właściwym czasie i o żniwach, które przychodzą w swoim rytmie. W Księdze Jeremiasza 5:25 prorok wskazuje, że to, co zostało wstrzymane, utraciło się z powodu grzechów ludu. Zaimek „to” wydaje się odnosić do deszczu i żniw wspomnianych w wersecie 5:24, więc tekst mówi o konkretnej stracie, a nie o ogólnym losie każdego człowieka. Warto zauważyć, jak wyraźnie nazwana jest tu strata. Dobrobyt jest czymś realnym, co widać na polu i w spichlerzu, i co dotyka codziennego życia rodzin. Jednocześnie prorok łączy ten stan z wyborami, które ludzie podejmowali, odwracając się od sprawiedliwości. Zdanie jest surowe, ale sam tekst kieruje je do konkretnego narodu, a nie do wszystkich, którzy przeżywają trudności. Czytany w kontekście, werset jest oskarżeniem, które wyrasta z troski o wierność. Z wersetu 5:24 widać, że lud nie powiedział w sercu, że chce bać się Pana, który daje deszcz i zapewnia żniwa. Brak tej bojaźni ma w tekście swoją cenę, a w słowach proroka słychać też bolesny żal za tym, co zostało zmarnowane.

Mind
Umysł Mądrość teologiczna
W Księdze Jeremiasza 5:25 prorok łączy moralne zło z utratą dobra: „Wasze grzechy zniweczyły to, a wasze występki pozbawiły was dobrobytu”. Nie jest to ogólna zasada, według której każde nieszczęście dowodzi winy konkretnej osoby. Wypowiedź … Przeczytaj pełną perspektywę Pokaż mniej

W Księdze Jeremiasza 5:25 prorok łączy moralne zło z utratą dobra: „Wasze grzechy zniweczyły to, a wasze występki pozbawiły was dobrobytu”. Nie jest to ogólna zasada, według której każde nieszczęście dowodzi winy konkretnej osoby. Wypowiedź dotyczy narodu, któremu Jeremiasz zarzuca opór wobec Boga, fałszywe przysięgi i krzywdzenie słabszych. Słowo „dobrobyt” warto czytać w świetle najbliższego kontekstu. Werset 24 mówi o deszczu i ustalonych tygodniach żniw, a dalsze wersety opisują oszustwo oraz zaniedbanie sprawiedliwości wobec sierot i ubogich. Chodzi więc o dobro, które podtrzymuje wspólne życie, nie tylko o prywatne bogactwo. Grzech nie pozostaje sprawą wyłącznie wewnętrzną: niszczy zaufanie, wypacza sądy i odbiera społeczności warunki pomyślności. Jeremiasz nie przedstawia Boga jako źródła kapryśnego nieszczęścia. W tym rozdziale ostrzeżenie wynika z konkretnego zerwania wierności i odpowiedzialności. Werset przypomina, że dobro otrzymane od Boga może zostać zmarnowane, gdy wspólnota odrzuca prawdę i sprawiedliwość. Stawką nie jest abstrakcyjna moralność, lecz życie ludzi, zwłaszcza tych najbardziej narażonych na krzywdę.

Life
Życie Praktyczne zastosowanie
Ten werset mówi wprost, że dobro, które Bóg dawał, może zostać utracone przez grzech. Według Księgi Jeremiasza 5:25 grzechy zniweczyły to, a występki pozbawiły ludzi dobrobytu. Poprzedni werset mówi o deszczu i ustalonych tygodniach żniw, … Przeczytaj pełną perspektywę Pokaż mniej

Ten werset mówi wprost, że dobro, które Bóg dawał, może zostać utracone przez grzech. Według Księgi Jeremiasza 5:25 grzechy zniweczyły to, a występki pozbawiły ludzi dobrobytu. Poprzedni werset mówi o deszczu i ustalonych tygodniach żniw, czyli o rzeczach, które zwykle przychodzą spokojnie, jakby same z siebie. Dlatego ten fragment ma praktyczne znaczenie. Dobro rzadko znika z dnia na dzień. Można sobie wyobrazić, że najpierw ktoś zbywa dobre słowo, potem przestaje się modlić, a w końcu nie ma już czego zbierać. Tekst zwraca uwagę na związek między postępowaniem a utratą błogosławieństw, a nie na przypadkowe nieszczęście. Nie wolno jednak wyciągać z tego zbyt prostego wniosku, że każde trudne doświadczenie jest karą za winę. Biblia zna ludzi, którzy cierpią bez wyraźnego grzechu, jak Hiob albo niewidomy z Ewangelii Jana 9. Werset Jeremiasza mówi o konkretnym narodzie, który uparcie nie chciał się nawrócić. Najważniejsze w tym fragmencie jest to, że zniszczenie często zaczyna się w sercu długo przed tym, zanim widać jego owoce na polach i w spichlerzach. Taka uwaga pomaga patrzeć na własne wybory uczciwie, ale bez pochopnego osądzania innych.

Soul
Dusza Perspektywa wieczności
W Księdze Jeremiasza 5:25 słowa „Wasze grzechy zniweczyły to, a wasze występki pozbawiły was dobrobytu” należą do oskarżenia skierowanego do ludu, który odwrócił się od Boga. Werset sąsiaduje z obrazem deszczu i żniw: darów, dzięki … Przeczytaj pełną perspektywę Pokaż mniej

W Księdze Jeremiasza 5:25 słowa „Wasze grzechy zniweczyły to, a wasze występki pozbawiły was dobrobytu” należą do oskarżenia skierowanego do ludu, który odwrócił się od Boga. Werset sąsiaduje z obrazem deszczu i żniw: darów, dzięki którym ziemia wydaje plon w swoim czasie. To, co podtrzymuje życie, nie jest tu przedstawione jako samodzielna własność człowieka, lecz jako dobro przyjęte od Boga. Prorok nie oddziela jednak religijnej niewierności od krzywdy wyrządzanej ludziom. W dalszych słowach tego rozdziału pojawiają się oszustwo i obojętność na los sierot oraz ubogich. Grzech narusza więc więź z Dawcą, a zarazem porządek wspólnego życia. Bogactwo zbudowane na krzywdzie nie świadczy o pomyślności całego narodu. Nie jest to ogólna zasada, że każde cierpienie czy brak środków dowodzi osobistej winy. Jeremiasz mówi o konkretnym ludzie i jego odejściu od przymierza. Werset przypomina jednak, że dobrobyt bez sprawiedliwości jest kruchy. Dary ziemi nie mogą zastąpić wierności; mają służyć życiu, które uznaje Boga i nie odbiera słabszym ich należnego miejsca.

Chrześcijańska AI uwzględniająca wyznanie

Księga Jeremiasza 5:25: zastosuj ten werset w swoim życiu już dziś

Uzyskaj wskazówki oparte na Piśmie Świętym, uwzględniające Twoje wyznanie i dopasowane do Twojej sytuacji.

1 Zadaj pytanie arrow_forward 2 Weź pod uwagę swoją tradycję arrow_forward 3 Zastosuj Pismo Święte

✓ Nie potrzebujesz karty płatniczej • ✓ 100% prywatnie • ✓ Bezpłatny pakiet na start: 15

healing Zastosowanie wspierające regenerację

W Księdze Jeremiasza 5:25 słowa o grzechu i utraconym dobrobycie należą do surowego oskarżenia skierowanego do narodu, który odwrócił się od Boga, a jego przywódcy wykorzystywali innych. Nie są uniwersalnym wyjaśnieniem, dlaczego ktoś choruje, doświadcza traumy, depresji, lęku czy trudności finansowych. Cierpienie nie dowodzi osobistej winy ani braku wiary.

Ten werset może jednak zachęcać do uczciwego przyjrzenia się temu, co odbiera spokój i relacjom szkodzi. Czasem własne wybory wymagają naprawy; czasem źródłem bólu jest krzywda wyrządzona przez innych lub okoliczności poza kontrolą. Rozróżnienie tych sytuacji pomaga unikać zarówno bezpodstawnego obwiniania siebie, jak i pomijania odpowiedzialności.

Przy nasilonym lęku lub obniżonym nastroju pomocne może być nazwanie emocji, zapisanie powracających myśli i rozmowa z zaufaną osobą. Małe, regularne działania wspierające sen, odpoczynek i kontakt z bliskimi mogą wzmacniać codzienne funkcjonowanie. Jeśli objawy utrzymują się albo utrudniają życie, warto skonsultować się z psychologiem, psychoterapeutą lub lekarzem. Szukanie profesjonalnej pomocy nie stoi w sprzeczności z wiarą.

info Częste błędne zastosowania, których warto unikać expand_more

W Księdze Jeremiasza 5:25 słowa o grzechach i utracie dobrobytu są częścią oskarżenia skierowanego do niewiernego i niesprawiedliwego ludu. Nie wolno używać ich jako dowodu, że choroba, ubóstwo, przemoc, żałoba lub kryzys psychiczny wynikają z osobistego grzechu cierpiącej osoby. Taka interpretacja może nasilać wstyd i obwinianie ofiar. W sąsiednich wersetach potępione są także oszustwo i krzywdzenie ubogich, więc tekstu nie należy sprowadzać do obietnicy materialnego powodzenia dla jednostki ani do hasła, że wystarczy „bardziej wierzyć”. Toksyczny optymizm i duchowe omijanie problemu — na przykład zniechęcanie do leczenia modlitwą lub nakazem przebaczenia — mogą pogłębiać cierpienie. Gdy objawy utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto skorzystać z pomocy psychologa lub lekarza; przy bezpośrednim zagrożeniu potrzebna jest pilna pomoc.

Często zadawane pytania

Co oznacza Księga Jeremiasza 5:25?
W Księdze Jeremiasza 5:25 prorok przekazuje słowa Boga do narodu, który odwrócił się od Niego i nie postępował sprawiedliwie. Zdanie „Wasze grzechy zniweczyły to, a wasze występki pozbawiły was dobrobytu” łączy niewierność ludu z utratą pomyślności, którą Bóg zapewniał. Wers nie mówi, że każde nieszczęście konkretnej osoby jest karą za jej grzech. W swoim kontekście jest częścią oskarżenia skierowanego do wspólnoty Izraela.
Dlaczego Księga Jeremiasza 5:25 jest ważna?
Księga Jeremiasza 5:25 przypomina, że grzech ma poważne skutki i może niszczyć życie wspólnoty. W otaczającym fragmencie lud nie szuka prawdy, buntuje się przeciw Bogu, a wpływowi ludzie wykorzystują innych i zaniedbują sprawiedliwość wobec ubogich oraz sierot. Werset pomaga dostrzec związek między niewiernością a utratą dobra, nie daje jednak podstaw, by uznawać każde cierpienie za dowód osobistej winy. Zachęca do uczciwego przyjrzenia się własnemu postępowaniu.
Jaki jest kontekst Księgi Jeremiasza 5:25?
W piątym rozdziale Księgi Jeremiasza prorok oskarża Jerozolimę i naród o brak prawdy, niesłuchanie pouczeń Boga oraz bunt. W wersetach 21–24 pojawia się wezwanie do opamiętania i przypomnienie, że Bóg daje deszcz oraz zapewnia czas żniw. Werset 25 mówi o grzechach i występkach, które pozbawiły lud dobrobytu. Zaraz potem, w wersetach 26–29, tekst opisuje oszustwo, wyzysk i brak troski o ubogich oraz sieroty.
Jak zastosować Księgę Jeremiasza 5:25 w życiu?
Możesz potraktować Księgę Jeremiasza 5:25 jako zachętę do sprawdzenia, czy Twoje wybory nie krzywdzą innych ani nie oddalają Cię od Boga. Warto zwrócić uwagę na uczciwość, wierność i sprawiedliwe traktowanie osób, które mają mniej wpływów lub środków. Werset mówi bezpośrednio o winie narodu w czasach Jeremiasza, dlatego nie należy używać go do osądzania osoby, która przechodzi trudności. Jego praktyczne przesłanie dotyczy odpowiedzialności za własne postępowanie.
Czy Księga Jeremiasza 5:25 oznacza, że cierpienie jest karą za grzech?
Nie należy wyciągać takiego wniosku z Księgi Jeremiasza 5:25. Werset opisuje konkretną sytuację narodu, którego grzechy i występki wiązały się z utratą dobrobytu. W pobliższym kontekście mowa o zbiorowym buncie, oszustwie i krzywdzeniu słabszych, a nie o każdej osobie doświadczającej cierpienia. Biblia nie daje tu podstaw, by uznać czyjś ból lub trudną sytuację za dowód winy. Lepiej odczytywać ten tekst jako ostrzeżenie przed skutkami niewierności i niesprawiedliwości.

Z tego rozdziału

Codzienna modlitwa

Otrzymuj e-mailem codzienne rozważanie biblijne

Zacznij każdy poranek od wersetu, modlitwy i prostego kroku na dziś.

Bezpłatnie. Możesz zrezygnować w dowolnym momencie. Nigdy nie udostępniamy Twojego adresu e-mail.

Ważna informacja: Wskazówki biblijne nie zastępują profesjonalnej pomocy w zakresie zdrowia psychicznego. Jeśli przeżywasz kryzys, skontaktuj się z Centrum Wsparcia dla Osób w Kryzysie Psychicznym pod numerem 800 70 2222 lub niezwłocznie poszukaj profesjonalnej pomocy.

Bible Guided oferuje wsparcie oparte na wierze, które powinno uzupełniać profesjonalną pomoc terapeutyczną, a nie ją zastępować.