Księga Koheleta 10:4 – znaczenie i zastosowanie

Te wersety mają zachęcać poddanych do lojalności i wypełniania obowiązków wobec władzy. W czasach Salomona ludzie byli zamożni i żyli wygodnie, co mogło rodzić w nich pychę i niecierpliwość. Gdy podatki były wysokie, niektórzy mogli, mimo że stać ich było na ich płacenie, występować przeciwko władzy i grozić buntem. Salomon podaje kilka ważnych przestróg, które mają powstrzymać takie nastawienie.

Po pierwsze, poddani nie powinni przeradzać osobistego żalu w spór z władcą. Jeśli gniew władcy zwraca się przeciwko komuś z powodu błędnych informacji albo popełnionego błędu, nie należy opuszczać swojego stanowiska ani zapominać o obowiązkach. Nie należy też w przypływie złości porzucać służby u władcy i tracić nadziei na odzyskanie jego przychylności. Warto odczekać, bo władca nie zawsze pozostaje nieprzejednany, a łagodna odpowiedź może zapobiec poważnym uchybieniom.

Salomon wypowiada się tu we własnym imieniu, a także w imieniu każdego mądrego i dobrego władcy. Potrafił przebaczyć tym, którzy się ukorzyli, nawet jeśli wcześniej wzbudzili jego gniew. Ustąpienie rozgniewanemu władcy jest bezpieczniejsze i lepsze niż wdawanie się z nim w spór.

Po drugie, poddani nie powinni wszczynać sporu z władcą tylko dlatego, że sprawy publiczne nie są prowadzone dokładnie tak, jakby sobie tego życzyli. Salomon przyznaje, że na świecie często można dostrzec zło: błędne decyzje władcy, które tylko on sam może naprawić. Dzieje się tak, gdy ludzie nie awansują stosownie do zasług, lecz wysokie stanowiska i władzę otrzymują głupcy, a zdolni i zamożni pozostają na niskich pozycjach. To zły znak dla każdego narodu, zwłaszcza gdy awansują niegodziwi, a ludzie godni są powstrzymywani.

Salomon przedstawia ten sam problem w innym obrazie: widział sługi jadące konno niczym książęta, podczas gdy książęta musieli iść pieszo, jak słudzy. Nie chodzi mu przede wszystkim o skromne pochodzenie, lecz o niskie, służalcze usposobienie. Niekiedy Bóg posługuje się taką sytuacją, by ukarać grzeszny lud. Jednak gdy wynika ona z decyzji władcy, nadal jest poważnym błędem i ciężarem dla poddanych. To zło dziejące się „pod słońcem”, ale zostanie naprawione ponad słońcem, gdzie prawdziwym uznaniem cieszą się tylko mądrość i świętość.

Nawet jeśli władca popełnia takie błędy, poddani nie powinni porzucać swoich stanowisk, powstawać przeciwko rządzącym ani planować siłowej zmiany władzy. Z kolei władcy nie powinni posuwać się tak daleko, by powierzać władzę ludziom tak niegodnym, że depczą oni dawne granice ustroju i grożą jego zniszczeniem. Żadna ze stron nie powinna narzucać zmian przemocą ani próbować rozbijać utrwalonego porządku państwowego, bo jest to niebezpieczne dla obu.

Salomon przedstawia cztery porównania, które mają przestrzec przed wyrządzaniem sobie krzywdy przez pochopne działanie. Kto kopie dół dla drugiego, naraża się na to, że sam do niego wpadnie. Historia pokazuje, co zwykle następuje, gdy władcy stają się tyranami albo poddani buntownikami. Lepiej, by jedni i drudzy trzymali się swoich właściwych granic.

Kto przebija się przez żywopłot, zwłaszcza stary, od dawna wyznaczający granicę, może zostać ukąszony przez ukrytego tam węża (Dzieje Apostolskie 28:3). Bóg ustanowił prawa i władzę książąt niczym taki żywopłot, a ich samych otacza szczególną opieką. Ci, którzy knują przeciwko ich pokojowi, koronie i czci, w rzeczywistości przygotowują własną zgubę.

Kto wyjmuje kamienie, by zburzyć mur lub budynek, może zostać uderzony przez spadające kamienie i odnieść obrażenia. Ci, którzy próbują zmieniać dobrze urządzoną i utrwaloną władzę, twierdząc, że chcą tylko naprawić jej błędy, szybko przekonują się, jak trudno zbudować coś lepszego. Łatwiej jest krytykować niż ulepszać, a ludzie ci często sami cierpią z powodu ruin, które spowodowali.

Kto rąbie drewno, zwłaszcza kiepskimi narzędziami, naraża się na niebezpieczeństwo związane z samą pracą. Odpryski mogą polecieć mu w twarz, a głowica siekiery może się poluzować i go uderzyć. Podobnie, jeśli próbujemy pokonywać trudności siłą i przemocą, może się okazać, że sami ucierpimy przez tę próbę.

Dlatego zarówno władcy, jak i poddani powinni traktować się nawzajem mądrze, łagodnie i z opanowaniem. Mądrość pomaga władcy postępować z niespokojnym ludem tak, by nie pogarszać sytuacji ani przez niedbałość i zachęcanie do nieposłuszeństwa, ani przez surowość, która może sprowokować bunt. Pomaga też poddanym postępować z surowym władcą tak, by jeszcze bardziej go nie zrażać, lecz starać się go przekonać pokornymi prośbami, cierpliwym podporządkowaniem się i pokojowymi metodami, a nie dumnymi żądaniami, jakie wysunięto wobec Roboama (Pierwsza Księga Królewska 12).

Ta sama zasada obowiązuje we wszystkich naszych relacjach, jeśli chcemy zachować pokój i poczucie bezpieczeństwa. Mądrość skłania do wybierania łagodnych metod i unikania przemocy. Uczy też ostrzyć narzędzie, którym trzeba się posłużyć, zamiast pracować tępym i zmuszać się do nadmiernego wysiłku.

Możemy oszczędzić sobie wiele pracy i uniknąć licznych niebezpieczeństw, jeśli naostrzymy narzędzie, zanim zaczniemy ciąć. To znaczy, powinniśmy z wyprzedzeniem zastanowić się, co należy powiedzieć i zrobić w każdej trudnej sytuacji, a potem odpowiednio się przygotować, by działać sprawnie i bez zbędnego wysiłku, z korzyścią dla innych i dla siebie. Mądrość uczy, jak przygotować siebie i tych, którym powierzamy pracę, nie po to, by działać podstępnie (Księga Psalmów 52:2), lecz by pracować uczciwie i umiejętnie. Kosiarz, który ostrzy kosę, nie traci czasu.

Mądrość uczy też, jak postępować z wężem, z którym trzeba się zmierzyć, zamiast próbować syczeć głośniej od niego, jak czytamy w Księdze Koheleta 10:11. Wąż kąsa, jeśli nie zostanie ułagodzony śpiewem lub muzyką, i dlatego zatyka sobie uszy (Księga Psalmów 58:4–5). Podobnie gaduła nie ułatwia życia tym, którzy muszą mieć z nim do czynienia. Nie powinniśmy więc sądzić, że pokonamy go, mówiąc głośniej lub dłużej, lecz postępować z nim mądrze i rozważnie.

Władca, który może swobodnie mówić, co tylko zechce, jest równie niebezpieczny w kontakcie jak nieułagodzony wąż. Można jednak uniknąć niebezpieczeństwa, okazując łagodność i pokorne podporządkowanie. Właśnie wtedy przydaje się mądrość i łagodność, która z niej wypływa. Cierpliwość potrafi przekonać władcę (Księga Przysłów 25:15). Jakub zjednał sobie Ezawa darem, a Abigail — Dawida. Gdy ktoś może powiedzieć wszystko, co zechce, mądrość podpowiada, by nie mówić niczego, co mogłoby go sprowokować.