2 Księga Samuela 1:17 – znaczenie i zastosowanie

Kiedy Dawid rozdarł szaty, opłakiwał śmierć Saula, płakał i pościł, a także wymierzył sprawiedliwość człowiekowi, który przyznał się do udziału w tej śmierci, można by sądzić, że oddał już pamięci Saula należny hołd. Ale na tym nie poprzestał. Oto pieśń żałobna, którą Dawid napisał przy tej okazji. Był przecież nie tylko wybitnym wojownikiem, lecz także utalentowanym poetą. Tą pieśnią chciał wyrazić własny żal po tak wielkiej stracie, a zarazem poruszyć innych, by również wzięli ją sobie do serca.

Ujęcie żałoby w poetycką formę sprawiało, że mocniej poruszała i dłużej pozostawała w pamięci. Uczucia poety lub pieśniarza silniej docierają do czytelników i słuchaczy, gdy wyrażone są wierszem. Poemat może też dotrzeć dalej i przetrwać dłużej, przechodząc z pokolenia na pokolenie. Nawet ludzie, którzy nie czytają ksiąg historycznych, mogą poznać ich treść dzięki poezji.

Dawid wydał też polecenie związane z tą pieśnią żałobną (2 Księga Samuela 1:18). Rozkazał, by mężczyzn z Judy, swojego plemienia, uczono „łuku”. Mogło chodzić o posługiwanie się łukiem w walce. Mężczyźni z Judy już go znali, bo łuki i miecze były powszechnie używaną bronią na długo przedtem (Księga Rodzaju 48:22). Być może jednak ostatnio częściej polegali na procach, tak jak Dawid, gdy pokonał Goliata, ponieważ proce były tańsze. Dawid mógł chcieć, by znów szerzej używali łuków, gdyż filistyńscy łucznicy mocno naciskali na Saula (1 Księga Samuela 31:3). Juda musiała być gotowa pomścić swojego władcę i pokonać Filistynów ich własną bronią.

Szkoda byłoby, gdyby ludzie tak zdolni i szlachetni jak mieszkańcy Judy nie byli dobrze uzbrojeni. W ten sposób Dawid pokazał, że sprawuje władzę nad wojskami Izraela i troszczy się o nie. Próbował też naprawić błędy poprzednich rządów. Wiemy jednak, że oddziały, które przybyły do Dawida do Syklag, były uzbrojone w łuki (1 Księga Kronik 12:2). Dlatego niektórzy rozumieją słowo „łuk” inaczej: jako nazwę instrumentu, do którego akompaniamentu miano śpiewać pieśń żałobną, albo jako określenie samej pieśni. W takim razie Dawid nakazywał uczyć dzieci Judy „Pieśni o Łuku”, nazwanej tak od łuku Jonatana i związanych z nim czynów.

Mojżesz polecił Izraelitom nauczyć się swojej pieśni (Księga Powtórzonego Prawa 31:19), a tutaj Dawid postąpił podobnie. Prawdopodobnie powierzył to zadanie lewitom, plemieniu przeznaczonemu do służby w świątyni. Pieśń zapisano w Księdze Jaszara, gdzie ją przechowywano, a później przepisano do tej księgi historycznej. Księga Jaszara była zapewne zbiorem pieśni i poematów znanych wśród ludu. Również przytoczony w Księdze Jozuego 10:13 tekst ma formę poetycką i jest fragmentem dawnego poematu historycznego. Pieśni zostałyby zapomniane, gdyby ich nie zapisano. Zapisywanie jest najlepszym sposobem zachowywania wiedzy.

Ta pieśń żałobna nie jest hymnem natchnionym przez Boga. Nie została dana z natchnienia, by śpiewano ją podczas nabożeństw, i nie wspomina nawet o Bogu. To utwór człowieka, dlatego umieszczono go nie w Księdze Psalmów, która ma boskie pochodzenie i została zachowana, lecz w Księdze Jaszara, będącej jedynie zbiorem zwykłych utworów poetyckich, a dziś zaginionej. Mimo to pieśń pokazuje, że Dawid miał szlachetnego ducha i wyróżniał się pod kilkoma względami.

Dawid okazał wielką wspaniałomyślność wobec Saula, swojego zaprzysięgłego wroga. Saul był jego teściem, królem i pomazańcem Pana. Choć ciężko go skrzywdził, Dawid nie szukał zemsty na jego pamięci po śmierci. Jak człowiek szlachetny i honorowy, przemilczał jego wady. Grzechów Saula nie dało się pominąć w księdze historycznej, ale nie należało włączać ich do tej pieśni żałobnej. Miłość bliźniego uczy, by myśleć o innych jak najlepiej i nie mówić źle o zmarłych, jeśli nie możemy powiedzieć o nich nic dobrego. Nie powinniśmy czerpać przyjemności z osobistych ataków na tych, którzy nas skrzywdzili, a tym bardziej budować na tej podstawie całej oceny ich charakteru, jakby każdy, kto nas krzywdzi, musiał być złym człowiekiem. Niech to, co skażone, zostanie pogrzebane wraz ze skażonym człowiekiem, ziemia ziemi, popiół popiołowi. Niech skaza zostanie zakryta, a zasłona osłoni to, co szpetne.

Dawid oddał też Saulowi uznanie za to, co w nim zasługiwało na pochwałę. Nie przypisywał mu cnót, których nie miał, i nie wspominał o jego pobożności ani wierności. Pochwała zmarłego oparta na kłamstwie wcale go nie czci, a źle świadczy o żyjących, którzy ją wygłaszają. Dawid uczcił jednak Saula za rzeczywiste zasługi. Po pierwsze, Saul został namaszczony olejem (2 Księga Samuela 1:21), świętym olejem, który oznaczał, że został wybrany i przygotowany do rządzenia. Niezależnie od tego, jaki był pod innymi względami, nosił koronę Bożego namaszczenia, a to samo w sobie zasługiwało na szacunek, ponieważ uhonorował go Bóg, źródło wszelkiego honoru. Po drugie, Saul był wojownikiem, dzielnym człowiekiem (2 Księga Samuela 1:19–21). Niejednokrotnie zwyciężał wrogów Izraela i zadawał im ciosy, gdziekolwiek się pojawiał, tak że jego miecz nie wracał pusty, lecz niósł krew i łupy (2 Księga Samuela 1:22). Ostatnia hańba Saula nie powinna sprawić, że zapomnimy o wcześniejszych zwycięstwach i zasługach. Choć jego słońce zaszło w ciemności, był czas, gdy świeciło jasno.

Po trzecie, Saul i Jonatan razem byli ludźmi o ujmującym usposobieniu, zyskującymi miłość swojego ludu (2 Księga Samuela 1:23). Byli piękni i mili. Jonatan zawsze taki był, a Saul również, ilekroć żył z nim w zgodzie. W bitwie obaj wykazywali śmiałość i odwagę, byli szybsi od orłów i silniejsi od lwów. Ci, którzy na polu walki byli najgroźniejsi, nie mniej łaskawi okazywali się na dworze. Dla swoich poddanych byli równie ujmujący, jak groźni dla wrogów. To rzadkie połączenie łagodności i siły czyniło ich usposobienie tak wyjątkowym. Może to również wskazywać na zgodę i przywiązanie, które zwykle łączyły Saula i Jonatana. Jonatan był posłusznym synem, a Saul kochającym ojcem. Byli sobie bliscy za życia, a po śmierci nie zostali rozdzieleni: razem stanęli przeciw Filistynom i polegli w tej samej sprawie.

Po czwarte, Saul wzbogacił swój kraj łupami zdobytymi na podbitych narodach i wprowadził bogatszy sposób ubierania się. Odkąd Izrael miał króla podobnego do królów innych narodów, jego mieszkańcy zaczęli też nosić stroje podobne do tych, które noszono u innych ludów. W tej sprawie Saul okazał szczególną życzliwość kobietom w Izraelu (2 Księga Samuela 1:24). Ubierał izraelskie córki w szkarłat, co sprawiało im radość.

Oprócz łez, które Dawid już wcześniej wylał nad Saulem i Jonatanem, szczególne miejsce w jego pieśni zajmuje Jonatan, ukochany przyjaciel Dawida i syn Saula. Dawid mówi: „Jonatanie, zginąłeś na swoich wyżynach” (2 Księga Samuela 1:25), nawiązując do „piękna Izraela”, o którym powiedział, że zostało powalone (2 Księga Samuela 1:19). Opłakuje Jonatana jako osobistego przyjaciela i nazywa go swoim bratem (2 Księga Samuela 1:26).

Dawid nie rozpacza wyłącznie dlatego, że Jonatan mógłby mu się przydać, gdyby przeżył. Zapewne bardzo pomógłby mu w drodze do tronu i być może oszczędził wielu zmagań z rodziną Saula. Gdyby to był jedyny powód żalu Dawida, jego smutek byłby samolubny. Dawid opłakuje jednak to, kim Jonatan już dla niego był: był mu bardzo drogi, a teraz jego słodycz i pociecha przeminęły, pozostawiając Dawida w udręce. Miłość Jonatana była naprawdę niezwykła. Kochał człowieka, który miał odebrać koronę domowi Saula, i pozostał wierny temu rywalowi aż do końca. Było w tym więcej niż w najgłębszej miłości i wierności małżeńskiej.

Uczymy się stąd, że niewiele rzeczy na świecie jest przyjemniejszych niż prawdziwy przyjaciel: mądry, dobry, serdeczny i wierny we wszystkim, co naprawdę ważne. Niewiele rzeczy boli bardziej niż utrata takiego przyjaciela. To tak, jakby traciło się część siebie. Jednym z życiowych smutków jest to, że często tracimy właśnie to, co jest nam najdroższe. Im głębiej kochamy, tym głębiej przeżywamy żałobę.

Dawidowi bardzo zależało również na czci Boga. Dlatego obawiał się, że „córki nieobrzezanych”, ludzie spoza przymierza z Bogiem, będą się radować z powodu Izraela i Boga Izraela (2 Księga Samuela 1:20). Ci, którzy naprawdę kochają Boga, głęboko przeżywają zniewagi wymierzone przeciwko Niemu.

Dawid troszczył się także o dobro całego narodu. „Piękno Izraela” zostało powalone (2 Księga Samuela 1:19), a honor narodu został wystawiony na hańbę. Słowa o poległych bohaterach powracają trzy razy (2 Księga Samuela 1:19; 2 Księga Samuela 1:25; 2 Księga Samuela 1:27), pokazując, jak bardzo osłabła siła narodu. Ludzie, którym zależy na dobru wspólnym, mocno odczuwają straty ponoszone przez wszystkich. Dawid miał nadzieję, że Bóg posłuży się nim, by pomóc naprawić te szkody, a mimo to opłakiwał poniesione straty.

Dawid był człowiekiem o bujnej wyobraźni, a zarazem mądrym i pobożnym. Jego słowa są piękne i mają poruszyć głębokie uczucia. Szczególnie uderzające jest jego życzenie, by wieść o klęsce nie dotarła do Gat (Druga Księga Samuela 1:20). Bolała go myśl, że Filistyni się o niej dowiedzą i będą szydzić z Izraela, zwłaszcza że Izraelici niegdyś śpiewali o zwycięstwie nad nimi, mówiąc, że Saul zabił tysiące. Teraz tamta pieśń miała obrócić się przeciwko nim.

Poruszające jest też przekleństwo, które Dawid rzuca na góry Gilboa, gdzie rozegrała się bitwa: życzy im, by nie zaznały rosy ani deszczu, a ich pola nie przynosiły plonów na ofiary (Druga Księga Samuela 1:21). To poetycka wypowiedź, podobna do życzenia Hioba, by dzień jego narodzin przepadł. Dawid nie prosił, by jakakolwiek część Izraela stała się jałowa. Okazywał głębię swojego smutku, mówiąc tak, jakby gniewał się na samo miejsce.

Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, urodzajność ziemi zależy od nieba. Najgorsze, czego Dawid może życzyć górom Gilboa, to jałowość i bezużyteczność dla ludzi. Naprawdę godne pożałowania są te miejsca, które nie służą niczemu dobremu. Podobnego języka użył Chrystus, gdy przeklął drzewo figowe, zapowiadając, że nie wyda już owocu. Drzewo uschło.

Po drugie, urodzajność ziemi ma służyć Bogu. Dlatego Dawid mówi o polach, z których plony przynoszono Bogu. Plony składane w ofierze były koroną i chwałą tej ziemi. Gdy więc zawodziły zbiory, smutną częścią tej straty był również brak ofiar. Brak tego, czym powinniśmy oddawać Bogu cześć, jest gorszy niż brak pożywienia dla nas samych. Dawid przypisuje górom Gilboa tę hańbę, bo zostały splamione królewską krwią i zdawały się przez to pozbawione prawa do rosy z nieba. W tej pieśni żałobnej Saul otrzymuje od Dawida godniejszy pochówek, niż zapewnili mu mieszkańcy Jabesz-Gilead.